Έναν νέο Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Έκτακτης Ανάγκης για την αντιμετώπιση μαζικών μεταναστευτικών ροών και περιστατικών εργαλειοποίησης της μετανάστευσης προτείνει η Ελλάδα, με τον υπουργό Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνο Πλεύρη, να παρουσιάζει το σχετικό σχέδιο στο Συμβούλιο υπουργών Εσωτερικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η πρόταση προβλέπει συγκεκριμένα ποσοτικά και ποιοτικά κριτήρια για την ενεργοποίηση ενός έκτακτου νομικού πλαισίου, με αρχική διάρκεια εφαρμογής έως 30 ημέρες και δυνατότητα παράτασης έπειτα από αξιολόγηση και έγκριση.
Μεταξύ των βασικών μέτρων περιλαμβάνονται η ενίσχυση της φύλαξης των συνόρων, η προσωρινή αναστολή της παραλαβής και εξέτασης αιτήσεων ασύλου για όσους εισέρχονται παράνομα στη χώρα κατά την περίοδο κρίσης, καθώς και η επιτάχυνση των διαδικασιών επιστροφής.
Σύμφωνα με το υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, στόχος είναι η άμεση αντίδραση σε περιπτώσεις απότομης και μαζικής αύξησης των αφίξεων, όταν οι υφιστάμενες δυνατότητες διαχείρισης στα σύνορα και στις δομές υποδοχής δεν επαρκούν και υπάρχουν ενδείξεις οργανωμένης εργαλειοποίησης των μεταναστευτικών ροών.
Η πρόταση δεν έχει εγκριθεί από την ΕΕ και δεν έχει ληφθεί απόφαση για τη θέσπιση ή την ενεργοποίηση του μηχανισμού. Όπως αναφέρει το υπουργείο, ωστόσο, έχει γίνει αποδεκτή από την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Μετά την ολοκλήρωση του Συμβουλίου, ο Θάνος Πλεύρης δήλωσε ότι η πρόταση έτυχε αποδοχής από πολλές χώρες, ενώ ο αρμόδιος επίτροπος έλαβε τις σχετικές παρατηρήσεις, προκειμένου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να παρουσιάσει συγκεκριμένη πρόταση στο επόμενο Συμβούλιο.
Ποια είναι τα ποσοτικά κριτήρια ενεργοποίησης
Η ενεργοποίηση του προτεινόμενου «Ειδικού Καθεστώτος Παρέκκλισης» θα προϋποθέτει, σύμφωνα με πηγές του υπουργείου, τη σωρευτική συνδρομή αντικειμενικών ποσοτικών και ποιοτικών κριτηρίων.
Το πρώτο ποσοτικό κριτήριο αφορά τη ραγδαία αύξηση και τη μαζικότητα των αφίξεων. Ειδικότερα, θα εξετάζεται ο υπερδιπλασιασμός των εβδομαδιαίων ή δεκαπενθήμερων αφίξεων σε συγκεκριμένη συνοριακή ζώνη, σε σύγκριση με τον μέσο όρο των προηγούμενων τριών μηνών.
Παράλληλα, θα λαμβάνονται υπόψη οι συνεχείς διελεύσεις υψηλής έντασης και οι μαζικές απόπειρες παραβίασης των συνόρων.
Το δεύτερο κριτήριο σχετίζεται με τον υπερκορεσμό των υποδομών υποδοχής και φιλοξενίας. Συγκεκριμένα, προβλέπεται να εξετάζεται η εξάντληση του 100% της τοπικής επιχειρησιακής χωρητικότητας μέσα σε διάστημα 48 έως 72 ωρών, όταν η κατάσταση δημιουργεί άμεσο υγειονομικό κίνδυνο ή κίνδυνο για τη δημόσια τάξη.
Εργαλειοποίηση της μετανάστευσης και ποιοτικά κριτήρια
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στα ποιοτικά κριτήρια, τα οποία αφορούν κυρίως την ύπαρξη ενδείξεων οργανωμένης και συντονισμένης εργαλειοποίησης των μεταναστευτικών ροών.
Σύμφωνα με την πρόταση, θα απαιτούνται διασταυρωμένα στοιχεία που να τεκμηριώνουν τη συντονισμένη μεταφορά ή καθοδήγηση μεταναστών από τρίτη χώρα. Στο ίδιο πλαίσιο εξετάζεται η ενδεχόμενη ανοχή ή συνέργεια κρατικών παραγόντων με οργανωμένα δίκτυα διακίνησης μεταναστών.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στις περιπτώσεις όπου οι αυξημένες ροές δεν συνδέονται με ανθρωπιστική κρίση, όπως ένας πόλεμος ή μια φυσική καταστροφή, αλλά αποδίδονται σε τεχνητή και οργανωμένη καθοδήγηση.
Ένα ακόμη κριτήριο αφορά τις ταυτόχρονες μαζικές απόπειρες παραβίασης των συνόρων σε συγκεκριμένα σημεία διέλευσης, όταν ο όγκος και η ένταση των περιστατικών καθιστούν αντικειμενικά αδύνατη την εφαρμογή των συνήθων ατομικών διοικητικών διαδικασιών υποδοχής και καταγραφής.
Ενίσχυση συνόρων και άμεση ενεργοποίηση της Frontex
Εφόσον πιστοποιηθεί η συνδρομή των προβλεπόμενων προϋποθέσεων και ενεργοποιηθεί ο μηχανισμός, προβλέπεται η εφαρμογή δέσμης έκτακτων επιχειρησιακών μέτρων.
Στο επίκεντρο βρίσκεται η εντατικοποίηση της φύλαξης των συνόρων, με δυνατότητα ενεργού αποτροπής, όπως περιγράφεται στην πρόταση, και με τήρηση του διεθνούς δικαίου.
Παράλληλα, προβλέπεται η άμεση και αυτόματη ενεργοποίηση και ανάπτυξη των Ομάδων Ταχείας Επέμβασης στα Σύνορα (RABITs) της Frontex, του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής, για την ενίσχυση της επιτήρησης και την αποτροπή παράνομων διελεύσεων.
Η ενεργοποίηση του μηχανισμού θα συνοδεύεται από επίσημη κοινοποίηση και ενημέρωση του Συμβουλίου υπουργών της ΕΕ και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Η αρχική μέγιστη διάρκεια των έκτακτων μέτρων προτείνεται να είναι 30 ημέρες, ενώ παράταση θα μπορεί να δοθεί έπειτα από αξιολόγηση και σχετική έγκριση.
Προσωρινή αναστολή ασύλου και επιτάχυνση επιστροφών
Κεντρικό σημείο της ελληνικής πρότασης αποτελεί η πλήρης αναστολή της παραλαβής και εξέτασης αιτήσεων διεθνούς προστασίας για άτομα που εισέρχονται παράνομα στη χώρα κατά τη διάρκεια της περιόδου κρίσης.
Παράλληλα, προβλέπεται η άμεση απομάκρυνση και επιστροφή των εισερχομένων στη χώρα προέλευσης ή διέλευσης. Τα άτομα αυτά θα οδηγούνται σε κλειστές δομές προσωρινής κράτησης και ταυτοποίησης, χωριστά από το τακτικό σύστημα υποδοχής.
Το σχέδιο περιλαμβάνει, επίσης, επιταχυνόμενες διαδικασίες επιστροφής και απλοποίηση διοικητικών διαδικασιών, με στόχο τον περιορισμό των καθυστερήσεων στην έκδοση των απαραίτητων ταξιδιωτικών εγγράφων.
Ειδικότερα, προτείνεται η δυνατότητα έκδοσης εγγράφων απευθείας από τη χώρα πρώτης εισόδου, όπως τα «EU Laissez-Passer» ή έγγραφα έκτακτης ανάγκης για ταξίδια (Emergency Travel Documents). Στόχος είναι η υποχρεωτική αποδοχή τους από τις χώρες προέλευσης ή επιστροφής, ώστε να επιταχύνεται η ολοκλήρωση των διαδικασιών επαναπατρισμού.
Πολιτική και οικονομική πίεση σε τρίτες χώρες
Στα προτεινόμενα μέτρα περιλαμβάνεται, τέλος, η άσκηση συντονισμένης πολιτικής και οικονομικής πίεσης προς τις χώρες που φέρονται να εργαλειοποιούν τη μετανάστευση, αλλά και προς τις χώρες προέλευσης των μεταναστών.
Βασικός στόχος είναι η ενίσχυση της συνεργασίας με τις χώρες αυτές και η διασφάλιση της αποδοχής των επιστροφών από τα κράτη των οποίων οι υπήκοοι επιστρέφονται.
Η ελληνική πρωτοβουλία εντάσσεται στη συζήτηση που βρίσκεται σε εξέλιξη σε ευρωπαϊκό επίπεδο για την αντιμετώπιση έκτακτων μεταναστευτικών κρίσεων και περιστατικών εργαλειοποίησης των ροών. Η συζήτηση ενισχύθηκε μετά τις εξελίξεις στη Θέουτα της Ισπανίας.
Το επόμενο βήμα είναι η εξέταση της πρότασης στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών διαδικασιών, ώστε να αποσαφηνιστούν οι όροι εφαρμογής ενός τέτοιου μηχανισμού και η συμβατότητά του με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το ευρωπαϊκό και το διεθνές δίκαιο.