Η ψηφιακή ζωή καταλαμβάνει ολοένα μεγαλύτερο χώρο στην καθημερινότητα των εφήβων στην Ελλάδα, με τα social media και το διαδίκτυο να αποτελούν πλέον βασικό κομμάτι της κοινωνικής τους ζωής. Την ίδια ώρα, νέα επιστημονικά δεδομένα καταγράφουν την αύξηση της προβληματικής χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και αναδεικνύουν την ανάγκη για περισσότερη ψηφιακή παιδεία, καθοδήγηση και προστασία των νέων.
Σύμφωνα με την έκθεση «Μεγαλώνοντας στην Ψηφιακή Εποχή: μια σύνθεση επιστημονικών δεδομένων και πολιτικών», που εκπονήθηκε από την Πρωτοβουλία για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων (CAMHI), σε συνεργασία με το Child Mind Institute της Νέας Υόρκης και με την αποκλειστική υποστήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, η προβληματική χρήση των social media στους εφήβους ηλικίας 15 και 16 ετών αυξήθηκε σημαντικά.
Συγκεκριμένα, το ποσοστό αυξήθηκε από 36,1% το 2015 σε 48% το 2024, αποτυπώνοντας τη διεύρυνση του φαινομένου μέσα σε λιγότερο από μία δεκαετία.
Περισσότεροι έφηβοι online
Η εικόνα στην Ελλάδα δείχνει επίσης τη σημαντική ενίσχυση της ψηφιακής παρουσίας των μαθητών. Η καθημερινή χρήση του διαδικτύου από μαθητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αυξήθηκε από 77% το 2019 σε 86% το 2025.
Παράλληλα, το 61% των μαθητών αναφέρει ότι έχει εκτεθεί σε επιβλαβές ή ακατάλληλο περιεχόμενο, με την έκθεση αυτή να συμβαίνει συνήθως τυχαία.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι το ζήτημα δεν αφορά μόνο τον χρόνο που περνά ένας έφηβος μπροστά στην οθόνη. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν το περιεχόμενο που καταναλώνει, ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί τις ψηφιακές πλατφόρμες, αλλά και το τι ενδέχεται να υποκαθιστά η ψηφιακή δραστηριότητα στην καθημερινή ζωή, όπως ο ύπνος, η άθληση, η κοινωνική συναναστροφή και άλλες δραστηριότητες.
Ποιοι έφηβοι είναι πιο ευάλωτοι
Η επίδραση της ψηφιακής ζωής δεν είναι ίδια για όλους τους νέους. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα δεδομένα, μεγαλύτερη ευαλωτότητα φαίνεται να εμφανίζουν οι μεγαλύτεροι έφηβοι, τα κορίτσια, καθώς και νέοι που ήδη αντιμετωπίζουν άγχος, κατάθλιψη ή άλλες δυσκολίες.
Την ίδια στιγμή, όμως, το διαδίκτυο δεν αποτελεί μόνο πεδίο κινδύνων. Μπορεί να λειτουργήσει και ως χώρος σύνδεσης, επικοινωνίας και υποστήριξης, ιδιαίτερα για νέους που αντιμετωπίζουν κοινωνική απομόνωση, ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές ή ανήκουν σε περιθωριοποιημένες ομάδες.
Τι λένε οι ίδιοι οι έφηβοι
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι απόψεις των ίδιων των νέων. Στο πλαίσιο της έρευνας πραγματοποιήθηκαν συζητήσεις με 85 εφήβους ηλικίας 13 έως 17 ετών από πέντε ελληνικές πόλεις.
Οι έφηβοι ανέδειξαν τα θετικά στοιχεία της ψηφιακής ζωής, όπως τη διατήρηση των κοινωνικών σχέσεων, τη συμμετοχή σε διαδικτυακές κοινότητες και την εύκολη πρόσβαση στην πληροφορία.
Παράλληλα, αναγνώρισαν τους κινδύνους και την ανάγκη για προστασία και καθοδήγηση, κυρίως στις μικρότερες ηλικίες.
Ωστόσο, εξέφρασαν επιφυλάξεις απέναντι σε οριζόντιους περιορισμούς στη χρήση των ψηφιακών πλατφορμών, επισημαίνοντας ότι τέτοιες λύσεις μπορούν να παρακάμπτονται εύκολα ή να μην αντιμετωπίζουν τις βαθύτερες αιτίες των προβλημάτων.
Αντίθετα, έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στην ψηφιακή παιδεία, τον ουσιαστικό διάλογο μέσα στην οικογένεια, τις υποστηρικτικές οικογενειακές σχέσεις, αλλά και τη δημιουργία περισσότερων ευκαιριών για κοινωνική συναναστροφή, άθληση και συμμετοχή εκτός διαδικτύου.
Δεν υπάρχει μία εύκολη λύση
Η έκθεση δεν επιχειρεί να δώσει μία απόλυτη απάντηση για το αν η χρήση των social media είναι συνολικά θετική ή αρνητική για τους εφήβους. Αντίθετα, καταγράφει τι γνωρίζει μέχρι σήμερα η επιστημονική κοινότητα, ποια ζητήματα παραμένουν υπό διερεύνηση και πού υπάρχουν ακόμη κενά στην τεκμηρίωση.
Όπως επισημαίνεται, η αβεβαιότητα δεν σημαίνει ότι δεν μπορούν να ληφθούν μέτρα. Τα διαθέσιμα στοιχεία μπορούν ήδη να αξιοποιηθούν για παρεμβάσεις που θα συμβάλουν στη δημιουργία ενός ασφαλέστερου ψηφιακού περιβάλλοντος και στην προστασία της ψυχικής υγείας των εφήβων.
Μεταξύ των παρεμβάσεων που εξετάζονται βρίσκονται η αντιμετώπιση του διαδικτυακού εκφοβισμού, η προστασία από επιβλαβές περιεχόμενο και η πρόληψη της διαταραχής του ύπνου.
Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη συστηματική ψηφιακή παιδεία, στην καθοδήγηση από την οικογένεια και το σχολείο, στην ενίσχυση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, αλλά και στην αυξημένη ευθύνη και λογοδοσία των ίδιων των ψηφιακών πλατφορμών.
Τι ισχύει με τα κινητά στα σχολεία
Σύμφωνα με την έκθεση, οι περιορισμοί στη χρήση κινητών τηλεφώνων μέσα στα σχολεία φαίνεται να μπορούν να μειώσουν τους περισπασμούς, όταν εφαρμόζονται με συνέπεια.
Παράλληλα, τα ηλικιακά όρια πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν ένα ακόμη πεδίο παρέμβασης, με την επιστημονική τεκμηρίωση γύρω από την αποτελεσματικότητά τους να εξακολουθεί να εξελίσσεται.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η προστασία των εφήβων στην ψηφιακή εποχή δεν μπορεί να στηρίζεται σε μία μόνο λύση. Απαιτείται συνδυασμός παρεμβάσεων που θα προσαρμόζεται στις συνεχείς αλλαγές του ψηφιακού περιβάλλοντος, θα αξιολογείται στην πράξη και θα αναπροσαρμόζεται όπου χρειάζεται.
Και σε αυτή τη διαδικασία, όπως υπογραμμίζει η έκθεση, ιδιαίτερη σημασία έχει να ακούγεται και η ίδια η φωνή των εφήβων.